Kaekan ana rongorongo BTK iroun te Tautaeka.

By online editor.

Kaekaan ana rongorongo Boutokaan Te Koaua (BTK) n ana beeba ni kaongora Issue 33 ae bonginaki n 07/02/2017 ma taekana ae e kangai,

“Tera mwiin ana Riboti te Anti Corruption Committee ae noraki? Bon te a!a!a!a!akea”

E rangi ni kakawaki bwa e na kabaerantaki kaongoraean te botanaomata n te aro bwa e na kona ni karekea ootana n te rongorongo ae e tabwanin are mai iroun te tia kanakoa te rongorongo ao mai iroun naba te tia kaeka te rongorongo. Kaekaan te rongorongo ae ti na kanakoa n te tai aei bon man te Anti-Corruption Select Committee (ACSC) ke Ana Komete Te Maneaba ni Mauangatabu are e kateaki ibukin Rinanoan aia Mwakuri ni Kamangao ao n Aonikai Taan Kairiiri.

Ae e nanonaki n Taan Kairiiri bon te Beretitenti, Kauoman n Beretitenti, Minita n te Tautaeka, Taan Koroboki, Mataniwi n ana Mwaanga nako te Tautaeka (Directors), Manatia ao Mataniwiin ana Kambwana nako te Tautaeka ao ake iai mwiokoaia n te tibwanga ni kairiiri.

Aio te Komete ae e bon rang ni boou bwa ai bon tibwa te moan tai ni kateaki n ana Maneaba ni Maungatabu Kiribati ibukin anganakina tibwangana n aron ane e a tia ni katereaki.

Aikai ngkanne kaekaan ana rongorongo BTK:

1. Kateakin te ACSC n aron ane e kamatoa BTK n aia beeba ni kaongora Issue 33 bwa a na kakaeaki rongorongoia Taan Kairiiri aika a tia ni karaoi waaki ni kamangao ao n aonikai nakon ana bwai te botanaomata. Aio bon te waaki ae e rangi ni boou n ana tai Tobwaan Kiribati Bwatei. Tiaki nanona bwa aio ana aanga n anai nanoia Taan Tei ngkoa ake a mena n ana bwatei Boutokaan Te Koaua (BTK) ma bon aio aron kakiraatan te waaki n Tautaeka ae e inaomata ae iai nanona ma ana kantaninga ibukin uaiakinan riki ae e tamaroa ao bon katokan naba mwakuri buaka irouia ake iai onimakinaia bwa Taan Kairiiri n ana Botaki ni Mwakuri nako te Tautaeka ma ana Kambwana. Aio are e moa mai iroun te Beretitenti, te Kauoman n Beretitenti, Minita, Taan Tei, Taan Koroboki, Mataniwiin ana Kambwana te Tautaeka (CEOs and Directors), Manatia ao ake iai mwiokoaia ao tibwangaia n te kairiiri.

E bon rangi n boou aio bwa ai bon tibwa te moan tai aio ae e kateaki te Anti-Corruption Select Committee (ACSC).

2. E aki kabane buaka te tai kaboakiia kaain te Komete aio ibukin aia mwengabuaka ao n tekatekaia ni bowi kioina bwa tangitang ake a rinanoi ao ni mwakuri iaona a roko mai iroun te botanaomata n te koroboki ma kabwarabwaraaia. E tamaroa riki kabanean ana mwane te botanaomata ni karaoan ukeran mwiia aika a kamangao nakon are e na akea te bwai ae e na karaoaki ao Taan Kairiiri ake a tia ni karaoi waaki ni kamangao ao n aonikai a na taku n aia koaua bwa a aki kona n riringaki ao n ukeraki mwiia.

N 19/9/2016 ao e roko te ribooti ibukin rongorongon te mwakoro n aba i Abatao ae Takae, Plot 536a. E toki kanoan te boraraoi imarenan te Tautaeka ma te Tia Abaaba n te mwakoro ae Takae Plot 536a n 1/5/1989 ma e teimatoa n kabwabwakaaki riitina ni karokoa te ririki ae nako 2016 n aron ane e oti inano n te Taibora e ngae ngke ai bon akea kabonganakina ke mwakuriana iroun te Botaki n Ununiki. Taian ririki ao mwaitin bwakamwane akana a oti inano e kaota iai mwaitin ana mwane te botanaomata ae e a tia n bakataeaki n te aro ae e a bon rangi n kamimi ao ni kananokawaki:

Ririki
Nambwan te aba
Mwaitin te eeka
Boon teuana te eeka
Boona n teuana te eeka
IKOTAN BOONA AE BWANIN
1995 – 1999
536a
29.68
$100.00
$2,968.00
$14,840.00
2000 – 2004
536a
29.68
$355.00
$10,536.40
$52,682.00
2005 – 2009
536a
29.68
$523.50
$15,537.48
$77,687.40
2010 – 2012
536a
29.68
$692.25
$20.545.98
$61,637.94
2013 – 2015
536a
29.68
$1,000.00
$29,680.00
$89,040.00
2016
536a
29.68
$1,000.00
$29,680.00
$29,680.00

IKOTA

$325,567.34
​​​
Ni mwakurian aio iroun te ACSC ao e kaotinakoa ana babaire bwa e na kakaeaki taekan te aba aio ao ngkana e noria te Tautaeka ae Tobwaan Kiribati bwa e a aki kainnanoaki ao e riai ni katokaki te riiti.

Eng, e bon rangi ni kakaongora te rongorongo aio bwa e kakoauaaki iai bwa ngaia e rangi ni manena mwiin ana mwakuri te ACSC bwa e kona ni kunea te bwakamwane ae kanga ai aron te “BWARAUA” are e a tia n aki tararuaaki ao ni kawakinaki iai ana mwane te botanaomata n te mwaiti ae $325,567.34.

Ngke arona bwa a tabwanin riitin ririki aika man 1989 nakon 1994 man te Botaki n Aba (Lands) ma boona n teuana te eeka ae $100 ao e na kona n otinako te mwaiti ae $17,808. Are nanona ngkanne bwa ngkana e ikotaki $17,808 ma $325,567.34 ao e na riai n reke te ikota n ware ae $343,375.34

Ngke arona bwa e aki tei te Komete Ibukin Katokan Waaki n Kamangao ao n Aonikai Nakon ana Bwai te Botanaomata ao e na reitinako te bwakamwane ae ai bon akea etina, riaina ao tamaroana.

Ni moa man te ririki aio 2017 ao e kakaitau te ACSC bwa e a mano ana mwane te botanaomata ngkai e a toki te bwakamwane aio. E uara e aki riai katean te Komete aio? Ko a bon kaeka ngkoe are ko wareware bwa e na bon rangi n kakaongora riki are mai iroum.

3. Rinanoan ao karaoan kakae iaon mwakuri ni kamangao ao n aonikai irouia Taan Kairiiri tiaki te bwai ae e bebete. E tangira te mwakuri ma te karaurau ibukin kaotinakoan te ribooti ae e tabwanin raoi ao n aki tabeitera.

4. Iai ana Ribooti te Komete aio (ACSC) aika a tia n otinako aika 4 mwaitiia ni bowiin auti aika a nako. A tuai n reke maroroakinaia bwa e rangi n mwaiti ana kanoa te Auti. Mai ibuakon aikai bon taekan te Minita n te Mwane ni kawai are te kantaninga bwa e na kona n ongoraeaki ni bowiin te Auti ae na roko, 13/4/2017.

5. E bon mimi te Komete bwa a teimatoa kaain Boutokaan Te Koaua (BTK) n uneakina aia koaua ae e riai ni kamaunaaki te ACSC. Bon ana tabeaianga te Komete aio ae ACSC bwa tao e bae n iai te maroaa irouia kaain BTK? Ke tera raoi oin aia kantaninga!

6. E taekinaki bwa e rangi n uarereke ana ribooti te ACSC. E kakawaki bwa e na mataata bwa tao aekakira matenin te ribooti ae tangiria BTK? E taku aia rongorongo kaain BTK bwa te Komete ae te ACSC e karaoi ana Ribooti ni kabwara bae! E kakaongora aio bwa are a tia n reke irouia ribooti aika aua aikai. E a bon rangi n kangare te aekaki n rongorongo aio. E mena ngkoa ao ngaia tao bon iai raoi aan tabekan aio bwa ai bon te bakantang ai ngaia are a bon reianako ao n tobitiia nako n akea te karaurau moa n iango bwa bwaai ake a na koroi n aia beeba ni kaongora a boo ma aongiia ke ai bon ngareakinaia riki?

Aio te titiraki ae e kakawaki ae e bon riai moa ni karaua n iangoia BTK imwaain ae e kateia bwa ana titiraki. Kaain BTK e riai n teretere bwa karaoan te ribooti e kakawaki bwa e na aki kabanea te tai warekana ngkana e nang kamatentenaki n rangi ni kamwaitaki baana ao ai bon akea nanon karawataan baan te ribooti anne. N ana koaua te ACSC ao e kakawaki bwa ana ribooti ngkana e kaotinakoa ao e na kaei ake bon oin ma boton raoi are e kan ataia te Maneaba ni Maungatabu ao te botanaomata. Are a mwaiti angan ma korean taian ribooti. Tao e mena ngkoa ao ngaia ti teuana ae a ataia kaain BTK!

Bon akea nanon ae na kamatentenaki te ribooti ngkana ko kona ni kaotinakoa ae e manii ao ni bebete naba warekana.

7. E taekinaki naba bwa iai tabeman Taan Tei aika a mena n ana Bwatei Tobwaan Kiribati bwa ngaia naba taan kamangao. Ngkana e uringaki imwaain ae e waaki ACSC ao e kanakoa ana katanoata nakoia te botanaomata ni kaungaia bwa a na karokoi ribooti ibukiia Taan Kairiiri ake a kakoaua bwa a tia ni karaoi kamangao ao mwakuri n aonikai nakon ana bwai te botanaomata. Are nanona bwa akea ae e totokoaki ngkana iai nanona ni kan ribooti nakon te ACSC. E teimatoa te Komete ae te ACSC ni kaungaia te botanaomata bwa a na:

– koro reta nakon te Anti-Corruption Select Committee ni katerei raoi aia bukibuki ni kaineti ma te Tia Kairiiri are e a tia n karaoi mwakuri ni kamangao ao n aonikai nakon ana bwai te botanaomata.
– E rangi ni kakawaki naba bwa te tia koro reta e na kaota moan ao kauouan arana ao n tiaaina ana reta.

8. E a tia n roko ana reta aia Tia Kairiiri kaain BTK ae MP Titabu Tabane (Tia Tei mai Tabiteuea Maiaki) ibukin bukibuki nakon te Minita n te Aono n Raina ma Rawaki ike e kaaira iai te reta ma bukibuki ake a karauaki raoi n karinanaki. E rangi ni kukurei te Komete ni butimwaea kanoan te reta aio iaan ae e kakawaki bwa e bwaka iaan tabena. Te bwai ae e aki oota iai te ACSC bwa nanona te Tia Kairiiri n BTK ao Taan Tei ni kabane ake a mena inanon te Bwatei aio a tia n noora ao ni kakoaua kakawakin tibwangan te Komete aio (ACSC). Ngke arona bwa e kabanetai ao akea uaan tibwangan te Komete aio ao te Tia Kairiiri n BTK n ikotaki ma Taan Tei ake a riki bwa kaaina a na bon aki kona naba ni kabanea aia tai ni koroboki ibukin ukeran te case aio. Ko rabwa te Tia Kairiiri n BTK ni kamatoaan raoi kakawakin tibwangan ACSC are e a tia n anganaki iroun te Maneaba ni Maungatabu.

E bon mimi naba nanon te ACSC bwa n Tautaeka aika a nako ao iai naba ana Komete aika e katei. Anne kanoan aron ana taratara te Tautaeka inanon te tai teuana ma teuana. E kakawaki naba bwa are e tuai man toki nanoia kaain BTK n tiriburea aron katean ACSC ao a aera ana Komete te Maneaba ni Maungatabu ake tabeua ngkai ko bon tuai naba ni kona ni merei n aron te Komete Ibukin Tararuaan ana Mwane te Botanaomata (Public Account Committee) ao te Komete are e tabe ma Bibitakin Kanoan Boong (Climate Change Committee)? Tao n am kabanea n tamaroa ao ni warebwai ao bon tii aika uoua aikai aika a bon riai kateimatoaaia? Ke tao te Komete Ibukin Bibitakin Kanoan Boong ko aki kona ni mereia bwa are natim ae ko kariki matana? Ke ibukina bwa am bobou ke am karianako?

E kakawaki te karaurau imwain ae ti nang angan te botanaomata ara rongorongo bwa are a oota ara botanaomata ao a bon aki kona ni burebureaki ao ni mwamwanaaki.
Kabanea angin nanomi n tuangiia kaain Kiribati bwa tera ae kam kona ni karaoia ibukiia ni karakaa maeuraoia, toronibwaia, mwengaraoia, rikirakeia, kabwaiaia ao ami taeka ni kaunga bwa a na kamarurungiia ni mwakuri bwa ngaia raoi oin koron bukin iango ma kantaninga nakon ae kam nang kairi ootaia nakon nanon te kinono are nnen te kangenge wii ma te takaakaa.

9. N ana koaua te ACSC ao a aki kaawa taani mwakuri ake a tia n aonikaiaki n aia mwakuri ao ni kabaneaki n akea bukina ae e tamaroa. Aio ae e rangi ni kaungaaki ni karaoan taben te Komete aio bwa a na karokoaki rongorongo n aekakin aio n te aro bwa e na kona ngkanne te Komete ni karaoa ana kakae iaona. Imwiin ana mwakuri ni kakae te Komete ao ngkana e kunea bwa e aki eti aron te kababane anne ao ane e na karaua ni katerea raoi n ana ribooti iaan ana kukune ao n anga naba ana iango ni katamaroa bwa tera ae e riai ni karaoaki ibukin te tia mwakuri ane e a tia n aonikaiaki ke ni babakanikawaiaki anne.

Ana kantaninga te Komete bwa ngkana iai te ribooti ae e na kaoti nakon Bowiin Te Maneaba ni Maungatabu aika a na roko ao e na rangi ni bebete aron boutokaan aio man BTK.

10. Te ACSC katabeana iaan tibwangana man te Maneaba ni Maungatabu n aron ae e teretere n ana TOR, e aki katauaki bwa e na bairei taekaia taan bukinaki. Te bwai ae e mwiokoaki iai bwa e na karaoi ana kakae ao n uoti nakon te Maneaba ni Maungatabu rinanon ribooti ni katerei ana kukune ao ana iango ni katamaroa. Iai ngkanne taben te Tautaeka ane e nang kona ni karaoi imwiin tian uotakirakean ana ribooti ao maroroakinana n te Maneaba ni Maungatabu. Tiaki taben te ACSC bwa e na motiki taekaia ke ni katuuaia Taan Kairiiri ma e na uotirakei ana ribooti nakon te Maneaba ni Maungatabu ni katerei mwiin ana kukune ao ana iango ni katamaroa. Taben te Tautaeka bwa e na kaekai kanoan ana ribooti te Komete aio ao n angan te Maneaba ni Maungatabu bwa engaa ake a riai karokoaia ke uotaia nakon te bowi. Man mwiin ana babaire te bowi ao e nang tibwa kona ngkanne ni kamatoaaki bwa e bon kairua ke e aki te tia bukinaki.

A bon bane n ataa aio kaain BTK ma tera ae e riki? A kukurei nanoia koraki aikai ni kan kaminoi otaia te botanaomata? Tiaki anne te anua ae e tangiria te botanaomata.

E aki boou aio bwa aio naba aika a kakaraoaki ni Komete Ibukin Rinanoan Waaki ni Kamangao n Auti n Tei aika a bubura n te aonaaba. Aio taben te Maneaba ni Mauangatabu ae e onoti ao te katuua ke te rekenikai taben te Bowi are inano ke are ieta (Magistrate Court or High Court) ni baireia.

Ana kantaninga te Komete Ibukin Rinanoan Waaki ni Kamangao ao n Aonikai nakon ana bwai te botanaomata bwa e a mataata raoi moa nakoia kaain BTK ao ai moarara riki nakoia kaain Kiribati ake a tia n aki kabwaranakoaki raoi nakoia bonganan, kakawakin ao manenan tibwangan te Komete aio.

Ngkana ngkoe TT Ioane ko teimatoa n nano uoua n ai aroia kaain BTK n aia maroro inanon te Maneaba ni Mauangatabu bwa am koaua iai Taan Tei tabeman aika a irekereke ma te kamangao ao aonikaian ana bwai te botanaomata ae a mena ngkai n ana itera te Tautaeka ao e rangi ni kakawaki bwa e na katereterea riki kaua, katen ke te ka-10 n tai te Komete aio ae ACSC aron kawaim ae ko na toua ibukin uotan am bukibuki ni kaineti ma Taan Tei ane ko mwaneweia.

Ngkana ko ataa taekan te $100,000 ibukin ana Auti n Takataka Teraina ke ngkana ngkami kaain BTK kam ataia ao tai tabwara ni karokoa retana ma kabwarabwaraana nakon te ACSC. Ti tauraoi ni karaoa naba te case anne.

Bwanaan te Komete aio ni kaungako TT Ioane, kaain BTK ao bon te botanaomata bwa kam rangi ni butimwaeaki bwa kam na koro reta ao karau raoi ni katerei ami bukibuki ni kaineti ma Taan Kairii aika a tia ni karaoi waaki ni kamangao ao n aonikai nakon ana bwai te botanaomata nakon:

Te Tia Koroboki
Anti- Corruption Select Committee
Maneaba ni Maungatabu
Ambo, Tarawa.

Uringa bwa ko riai ni kaota moan ao kauouan aram, am tabo ae ko mena iai, am emeeri ngkana iai, nambwan am mobile ao ai am tiaaina.

Tekeraoi inanon karaoan tibwangami aika a kakaokoro ao n ami ibuobuoki ibukin katokan te mwakuri ni kamangao ao n aonikai nakon ana bwai te botanaoamata.

Anti-Corruption Select Committee
07/3/2017

(Visited 99 times, 1 visits today)